Teslis, yani "üçlü ilah" anlayışına göre, Tanrı birdir, ama baba, oğul ve kutsal ruhtan oluşur. Temelleri, Hz. İsa'dan sonra Aziz Pavlus tarafından atılan bu inanışa göre, bu üç unsurun her biri ayrı ayrı Tanrıdır; fakat üç Tanrı değil, tek Tanrıdır. Hıristiyanlık bu "üç'te, bir'lik" anlayışı bir dinsel sır ve bunun akılla kavranılmasının mümkün olmadığını kabul eder. Kuran'da ise teslise yönelik şiddetli eleştiriler bulunur.

Çeşitli dinlerde, yaratıcının bir "üçlü" halinde düşünülmesine ve inanılmasına "Teslis" adı veriliyor. Başlangıçta "kahramanları tanrılaştırma" şeklinde oraya çıkan bu inanç, Eski Mısır, Asur, Babil, İran, Yunan, Hint, Çin gibi birçok medeniyette yaygındı. Hz. İsa'dan 1000 yıl kadar önce, tevhid-şirk (tek Allah-Allah'a ortak olma) karışımı bir tarzda ortaya çıktı. Uzakdoğu öğretilerindeki Brahma-Vişna-Şiva teslisinde tanrı, varolması itibariyle Brahma, koruyup gözeten olması itibariyle Vişna, imha eden olması itibariyle de Şiva'ydı. Sümerler'de ise Anu-Enlil-Ea tanımlamalarına inanılıyordu.

Hıristiyanlık'ta ise, trinity kelimesi ile ifade edilen teslis inancının temelleri, Hz. İsa'dan sonra oluşan uygun ortamı değerlendiren Aziz Pavlus tarafından atıldı. Çünkü halk, taassup nedeniyle Yahudilik'ten; ilkelliği nedeniyle de putperestlikten hoşlanmıyordu. Hıristiyan din adamları, Hz. İsa'nın tebliğ etmiş olduğu "tevhid" (tek Allah inancı) yerine, Yunan ve Hellenizm'de varolan üçlü ilah anlayışını kabul ettiler.

325 yılında toplanan İznik Konsili'nde henüz teslis yoktu. Orada sadece Baba ve Oğul Tanrıdan ve onların aynı cevherden olduklarından bahsediliyordu. 533 yılında toplanan Konstantinopolis Konsili ise teslis inancını "üç uknumdan (üç esas unsur) tek Tanrı" olarak formüle etti. Bu anlayışın sonucu olarak Allah'ın elçisi Hz. İsa, Allah ile birlikte bir başka ilah kılınıyordu. Bunlara, Allah'ın vahyini peygamberlere bildiren Ruhu'l-Kuds (Cebrail'in diğer adı) de bir ilah olarak eklenince "teslis"e (üçlü ilah anlayışı) varılıyordu. Buna göre; Hz. İsa, tanrının insan şeklinde görünüşüdür, tanrı aslında "bir"dir ama "üç" şekilde görünmektedir. Tanrı birdir, ama baba, oğul ve kutsal ruhtur. Tek tek ele alırsak bu üç unsurun temel özellikleri şöyledir:

1. Baba: Allah demektir. Teslisin ilk ve asıl unsurudur. Baba Allah her şeyin yaratıcısı ve sahibidir; ezeli ve ebedidir. Zaman kavramının ötesindedir. Geçmişi bildiği gibi şu anı ve geleceği de bilir. Her yerde hazır ve nazırdır. Mutlak kudret sahibidir. Her şeye gücü yeter. Merhametli ve adildir. Ancak bu Yüce Kudret, İsa Mesih'te bedenlenmiş, bizzat kendisinin mükemmel suretini onda tecelli ettirmiştir. (Kitab-ı Mukaddes, Yuhanna, 1/14; Koloselilere Mektup, 1/16)

2. Oğul: İsa Mesih'tir ki, ilahi kelamın bedenleşmiş şeklidir yani Tanrıdır. Tıpkı Baba Allah gibi her yerde hazır ve nazırdır; her şeyi bilir her şeye kadirdir. Babasız olarak dünyaya gelip çarmıha gerilmesi ve öldükten sonra yeniden dirilmesi de onun tanrılığının en büyük delilidir. Zira, Baba Allah, insanlara karşı sevgi ve merhametini göstermek, asli günahın yükünden onları kurtarmak için oğlunu insan suretinde onların arasına göndermiştir. İsa Mesih de, Baba Allah gibi, aynı cevherdendir, baba gibi mükemmeldir. Ancak aynı zamanda gerçek bir insandır. (Yuhanna, 1/1,14; Matta, 18/20; Yuhanna, 2/24-25; Matta, 28/61)

3. Kutsal Ruh: Baba Tanrı ile aynı cevherdendir fakat ayrı bir mahiyet arzetmektedir. İlahi düşünce, bilgi ve iradeye sahiptir. Sadece İlahi Ruh'un mecazi bir ifadesi değil, aynı zamanda ondan ayrı ve müstakil bir şahsiyettir. (Kelime olarak fevkalade temizlik, bereket ruhu, mukaddes ruh anlamlarına gelir. Kuran yorumcularının çoğunluğu Bakara suresi 87. ayette geçen Ruhu'l-Kuds'ü Cebrail melek olarak yorumlamışlardır.)

Hıristiyanlara göre, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh bir cevherde toplanmış üç ayrı şahıstır ve hepsi de ebedidir. Yani bu üç unsurun her biri ayrı ayrı Tanrıdır; fakat üç Tanrı değil tek Tanrıdır. Onlara göre bu üçte birlik bir dinsel sırdır ve bunun akılla tam olarak kavranılması da mümkün değildir.

Teslis inancına getirilen eleştiriler ve yorumlar

Hıristiyan filozof ve ilahiyatçılar, akla ters düşmesi nedeniyle bazı eleştirilerle karşı karşıya kalmışlardır. Eleştirilerden ilki, üçlü bir şahsiyetin nasıl olup da tek bir ilahi özde toplandığıdır. Hıristiyanlık'ta "Bir tek tanrıdan başka tanrı yoktur" dendiği halde, "her biri gerçekten tanrı olan üç şahsiyet vardır" demek, çelişkiye düşmektir.

Diğer yandan hıristiyan ilahiyatçılar, Allah'ın vücud, ilim ve hayat unsurlarından ibaret üç unsur sahibi cevher olduğunu ve bu unsurlardan ilim unsurunun İsa'nın cesediyle birleştiğini kabul ederler. Buradaki üçlü anlayış da baba-oğul-kutsal ruh'un bir başka ifadesidir. Ancak bazı hıristiyan teologları (ortaçağın en büyük filozofu ve teoloğu kabul edilen Aziz Augustinus dahil), bu anlayış akıl ve mantıkla uzlaşmadığı için, Hıristiyanlık'ta bu gibi dogmaların (tabuların) akıl ile kavranacak konular olmadıklarını söylemek zorunda kalmışlardır. İncillere göre de zaten akıl pek imrenilecek bir şey değildir; hatta akılsız olmak daha makbuldür:

"Hiç kimse kendini aldatmasın. Eğer aranızdan biri kendini bu çağın ölçülerine göre bilge sanıyorsa, bilge olmak için 'akılsız' olsun! Çünkü bu dünyanın bilgeliği Tanrının gözünde akılsızlıktır." (1. Korintoslulara, 3/18-19)

Hıristiyanlar, bugün, teslisin İncillerdeki delili olarak sadece şu iki örneği verirler:

"İsa vaftiz olur olmaz sudan çıktı. O anda gökler açıldı ve İsa Tanrının ruhunun güvercin gibi inip üzerine konduğunu gördü. Göklerden gelen bir ses de şöyle dedi: Sevgili oğlum budur, ondan hoşnudum." (Matta 3, 16-17)

"Bu nedenle gidin, bütün ulusları öğrencim olarak yetiştirin. Onları baba, oğul ve kutsal ruhun adıyla vaftiz edin. Size buyurduğum her şeye uymayı onlara öğretin." (Matta 28, 19)

Yine hıristiyan teologlar, son yaptıkları araştırmalarda, son metnin yani Matta 28, 19'un çok eski nüshalarda bulunmadığını sonradan ilave olduğunu açıklamışlardır.

Teslis inancına Kuran ne diyor?

Kuran'ın inişinin asıl nedeni de işte hıristiyanlar arasında yayılan bu inançtan kaynaklanıyor; Allah, kaybolan tek Allah (tevhid) inancını yeniden kurmak için Kuran-ı Kerim'i Hz. Muhammed'e indiriyor. Kuran'ın teslise yönelik eleştirilerinin yer aldığı sureler şunlar: Nisa suresi 171.-172. ayetler; Maide suresi 17, 72, 73, 75 ve 116. ayetler; Tevbe suresi 30-31. ayetler; Zuhruf suresi 59. ayet.

Bu ayetlerden bazıları şöyledir:

Nisa suresi 171. ayet: "Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haddi aşmayın, taşkınlık yapmayın ve Allah hakkında gerçek olmayan şeyleri iddia etmeyin. Meryemin oğlu Mesih İsa sadece Allah'ın resulü, Meryeme ulaştırdığı kelimesidir. Allah tarafından gelen bir ruhtur. Gelin Allah'a ve elçilerine iman getirin, 'Tanrı üçtür' demeyin. Kendi iyiliğiniz için bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir İlahdır. O, çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde ne var, yerde ne varsa Onundur. Koruyan ve yöneten olarak Allah yeter."

Maide suresi 72. ayet: " 'Allah Meryemin oğlu İsa'dır' diyenler hiç şüphesiz kafir olmuşlardır......"

Maide suresi 73. ayet: " 'Allah üçten biridir' diyenler de kafir olurlar. Halbuki bir tek İlahtan başka ilah yoktur. Eğer bu batıl iddialarından vazgeçmezlerse içlerinden kafir kalanlara mutlaka can yakıcı bir azap dokunacaktır."

Tevbe suresi 30. ayet: "Yahudiler: 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dediler. Hıristiyanlar da 'Mesih, Allah'ın oğludur' dediler. Bu onların ağızlarında geveledikleri sözlerden ibarettir. Onlar, sözlerini daha önce geçmiş kafirlerin sözlerine benzetiyorlar. Hay Allah kahredesiler! Nasıl da haktan batıla döndürülüyorlar?"

Tevbe suresi 31. ayet: "Yahudiler hahamlarını, hıristiyanlar rahiplerini ve Meryemin oğlu Mesihi Allah'tan başka Rab edindiler. Halbuki onlara bir tek ilaha ibadet etmeleri emrolunmuştu. Ondan başka ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şirkten münezzehtir."

-------------------------

(Kaynaklar: Doç. Dr. Suat Yıldırım, "Mevcut Kaynaklara Göre Hıristiyanlık", Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları; Doç. Dr. Necip Taylan, "İlim-Din İlişkileri, Sahaları, Sınırları", Çağrı Yayınları; Doç. Dr. Muhsin Demirci, "Kuran'ın Temel Konuları", M.Ü. İFAV Yayınları)